Ομιλία: 12/5/2025
Είναι ανάγκη να μάθουμε τό θαύμα των Μυστηρίων (δηλαδή της θείας Ευχαριστίας), τί ακριβώς είναι, και γιατί μάς δόθηκε καί τί ωφελούμαστε από αυτό. Όπως λέγει ο απόστολος Παύλος, γινόμαστε ένα σώμα καί μέλη εκ της σαρκός Αυτού και εκ τών οστέων Αυτού... Γιά να μην γίνουμε λοιπόν ένα σώμα με τον Χριστό μόνον όσον αφορά το αίσθημα της αγάπης, αλλά καί ουσιαστικά, ας αναμιχθούμε με την σάρκα τού Χριστού. Καί αυτό επιτυγχάνεται με την τροφή πού μάς χάρισε, θέλοντας να μάς δείξη την μεγάλη αγάπη πού έχει για μάς. Γι᾿ αυτό ανέμειξε τον εαυτό Του με μάς καί έγινε ένα σώμα με μάς, για να είμαστε μαζί Του ένα, όπως τό σώμα είναι συνδεδεμένο με την κεφαλή.
(Ιερός Χρυσόστομος)
Η θεία Λειτουργία
Η θεία Λειτουργία είναι η μυστηριακή αναβίωση τής ζωής τού Χριστού, διότι «συμβολίζει ολόκληρη την οικονομία τής συγκαταβάσεως πού έκανε για την σωτηρία μας ο Ιησούς Χριστός». Στην θεία Λειτουργία βλέπουμε τον Χριστό να γεννιέται, να διδάσκη, να θαυματουργή, να σταυρώνεται και να ανασταίνεται. Διότι «όλη η μυσταγωγία είναι σαν μία ενιαία εικόνα ενός σώματος: τής επιγείου ζωής τού Σωτήρος».
Με την θεία Λειτουργία μετέχουμε στο Μυστικό Δείπνο, διότι «επιτελείται τό ίδιο εκείνο Δείπνο, στο οποίο παρακάθησε ο Χριστός». Ο ιερός Ναός «είναι τό ανώγειο, όπου ήταν μαζεμένοι ο Χριστός καί οι Μαθητές». Τό άγιο Θυσιαστήριο κατόπιν γίνεται φρικτός Γολγοθάς: «Εκείνη τήν Θυσία πού προσφέρθηκε τότε, προσφέρουμε καί τώρα». Εν συνεχεία ζούμε τήν Ανάσταση: «Τίποτε περισσότερο δεν έχει τό Μυστήριο πού τελούμε τό Πάσχα από αυτό πού τελούμε τώρα. Ένα καί τό αυτό είναι, η ίδια χάρις τού Αγίου Πνεύματος. Πάντοτε είναι Πάσχα».
Κάθε θεία Λειτουργία είναι μία αρχιερατική Λειτουργία, διότι Λειτουργός είναι ο Αρχιερεύς Χριστός. Αυτός είναι ὁ προσφέρων καὶ προσφερόμενος, ο Αρχιερεύς καί τό Θύμα. Εκείνος ιερούργησε για πρώτη φορά «στο Μυστικό Δείπνο, Αυτός τελεί καί τώρα τα Μυστήρια αυτά». «Αυτός που μεταβάλλει τα προκείμενα Δώρα σε Σώμα καί Αίμα Χριστού δεν είναι κάποιος άνθρωπος, αλλά ο ίδιος ο Χριστός που σταυρώθηκε για μάς. Ο Ιερεύς στέκεται εις τύπον Χριστού, απαγγέλλοντας τούς λόγους εκείνους (που είπε ο Χριστός στο Μυστικό Δείπνο), η δύναμη όμως καί η χάρις είναι τού Θεού».
Ο Λειτουργός είναι όργανο τού Χριστού. Ο Χριστός «που εργάσθηκε τό Μυστήριο στο Μυστικό Δείπνο, ο Ίδιος τελεί καί τώρα τό Μυστήριο τής θείας Λειτουργίας».
α. Έργον του λαού του Θεού
Η θεία Λειτουργία είναι ένα Μυστήριο το οποίο τελεί ο Ιερεύς μαζί με τον λαό τού Θεού. Η λέξη λειτουργία σημαίνει: ἔργον του λαοῦ. Επομένως, «πηγαίνω στην Λειτουργία» σημαίνει: Πηγαίνω στον Ναό καί συμμετέχω στην τέλεση τής θείας Λειτουργίας. Τα τελούμενα στην θεία Λειτουργία αποδεικνύουν ότι οι πιστοί μετέχουν στην τέλεσή της. Για τούς Ορθοδόξους, είναι αδύνατο να τελεσθή η θεία Λειτουργία χωρίς την συμμετοχή έστω καί ενός πιστού.
Ας δούμε τούς τρόπους με τούς όποιους ο πιστός συμμετέχει ενεργώς στην τέλεση τής θείας Λειτουργίας.
1. Η προετοιμασία τών Δώρων
Ό,τι χρειάζεται, για να τελεσθή η αναίμακτη λατρεία (δηλαδή τό σιταρένιο πρόσφορο, τό αγνό νάμα, τό μελισσοκέρι), είναι προσφορά τού λαού. Παλαιότερα, όλα αυτά τα ετοίμαζαν οι πιστοί με ιδιαίτερη ευλάβεια καί προσοχή. Κάθε οικογένεια είχε σκεύη ιδιαίτερα, αφιερωμένα στήν κατασκευή των προσφόρων. Όλοι φρόντιζαν ώστε σε ολόκληρη τήν διαδικασία, από τό σιτάρι μέχρι τό ζύμωμα καί τό ψήσιμο τού προσφόρου, να τηρήται σχολαστική καθαριότητα. Κυρίως όμως πρόσεχαν, εκείνος πού παρασκεύαζε τό πρόσφορο να είναι καθαρός στήν ψυχή καί τό σώμα.
2. Η ψαλμωδία καί οι κοινές προσευχές
Αρχικά, όλοι οι ύμνοι, που σήμερα ψάλλονται από τούς ψάλτες, ψάλλονταν από τον λαό. Με τις απαντήσεις τους στις εκφωνήσεις (τό Κύριε, ἐλεήσον, Παράσχου Κύριε) οι πιστοί συμπληρώνουν τις προσευχές τού Λειτουργού.
Ο ιερός Χρυσόστομος τονίζει ότι η ψαλμωδία ενώνει όλους τούς πιστούς στήν κοινή δοξολογία τοῦ Θεού: «Όλοι, νέοι καί γέροντες, πλούσιοι καί φτωχοί, γυναίκες καί άνδρες,... όλοι προσφέρουμε μία ψαλμωδία... Μία φωνή από διάφορες γλώσσες υψώνεται προς τον Δημιουργό τής οικουμένης». «Η ευχαριστία προς τον Θεό είναι κοινή, εφ᾿ όσον δεν ευχαριστεί μόνος του ο Ιερεύς αλλά καί όλος ο λαός. Αφού λάβη πρώτος τον λόγο ο Ιερεύς, καί συμφωνήσουν οι πιστοί ότι είναι ἄξιον καὶ δίκαιον να ευχαριστήσουν τον Κύριο, τότε αυτός αρχίζει τήν Ευχαριστία». Όλες οι Ευχές τής Λειτουργίας δείχνουν ότι η αγία Αναφορά είναι έργο όλων τών πιστών: Ἔτι προσφέρομέν Σοι τὴν λογικὴν ταύτην καὶ ἀναίμακτον λατρείαν καὶ παρακαλοῦμέν Σε καὶ δεόμεθα καὶ ἱκετεύομεν.
3. Η θεία Κοινωνία
Ο ιερός Χρυσόστομος αναλύει τήν ισότητα τών πιστών με τον λειτουργό τοῦ Κυρίου: «Δεν συμμετέχω εγώ ο Λειτουργός μέ περισσότερη αφθονία ενώ σείς οι πιστοί με λιγώτερη, αλλά όλοι κοινωνούμε εξ ίσου... Όλοι κοινωνούμε από τον ίδιο Αμνό». «Ένα Σώμα βρίσκεται μπροστά σε όλους και ένα Ποτήριο».
β. Μικρή Είσοδος καί ιερά Αναγνώσματα
Η θεία Λειτουργία αποτελείται από τήν Λειτουργία τού λόγου καί τήν Λειτουργία τής Ευχαριστίας.
Η Λειτουργία τοῦ λόγου αρχίζει με το Εὐλογημένη ἡ Βασιλεία τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Συνεχίζει μέ τά Ειρηνικά, τά Αντίφωνα, τήν Είσοδο τοῦ ιερού Ευαγγελίου, τον Τρισάγιο Ύμνο, καί τελειώνει μέ την ανάγνωση τού Αποστόλου καί τοῦ Ευαγγελίου, καί την απόλυση τών κατηχουμένων. Καθώς η θεία Λειτουργία στο σύνολό της είναι το μυστήριο τής ζωής τοῦ Χριστού, τό πρώτο τμήμα της συμβολίζει την πρώτη φανέρωση τού Ιησού Χριστού επί τής γής.
Η Είσοδος με τό ιερό Ευαγγέλιο ονομάζεται μικρὴ Εἴσοδος, καί φανερώνει «την παρουσία τού Υιού τού Θεού καί την είσοδό Του στον κόσμο αυτό». Όταν ο Χριστός ήλθε στον κόσμο, άγιοι Άγγελοι Τον δορυφορούσαν. Κατά τον ίδιο τρόπο, σε κάθε θεία Λειτουργία, έρχεται ο Χριστός δορυφορούμενος από τις αγγελικές στρατιές. Καί όσοι πιστοί συμμετέχουν στην θεία Λειτουργία με καθαρή καρδιά, δοξολογούν μαζί μέ τούς Αγγέλους τήν αγάπη τού Θεού. Ο Ιερός Χρυσόστομος, πού είχε τήν εμπειρία αυτής τής κοινής ψαλμωδίας Αγγέλων καί ανθρώπων, αναφωνεί: «Πόσο αξιοθαύμαστες είναι οι δωρεές τού Χριστού! Επάνω, στον ουρανό, Τον δοξολογούν οι στρατιές των Αγγέλων. Κάτω, μέσα στούς ιερούς Ναούς, ψάλλουν άνθρωποι καί μιμούνται τήν αγγελική δοξολογία... Συγκροτείται μία κοινή πανήγυρις τών επουρανίων καί τών επιγείων. Μία ευχαριστία, μία αγαλλίαση, μία ευφρόσυνη συμψαλμωδία». Ο ουρανός καί η γή από κοινού υμνούν καί δοξολογούν τον Κύριο.
Δύο είναι τα ιερά Αναγνώσματα πού διαβάζονται σέ κάθε θεία Λειτουργία: Τό ἀποστολικὸ καί τό εὐαγγελικό. Στο πρώτο ακούμε τό κήρυγμα τών αγίων Αποστόλων, στο δεύτερο μάς μιλά ο ίδιος ο Χριστός. Παλαιότερα διαβαζόταν καί τρίτο ανάγνωσμα από τούς Προφήτες.
Όταν ακούμε στην Λειτουργία τον Χριστό, η καρδιά μας πρέπει να καίγεται από την αγάπη Του. Να στεκώμαστε όρθιοι, έχοντας συγκεντρωμένο τον νού μας στα όσα λέγει ο Κύριος. Αυτό είναι τό νόημα τής προτροπής: Ὀρθοί, ἀκούσωμεν τοῦ ἁγίου Εὐαγγελίου. «Ας ανοίξουμε διάπλατα τις πύλες τής διανοίας μας,... διότι πρόκειται νά διαβασθούν τά γράμματα... τοῦ Κυρίου των Αγγέλων». Τα Αναγνώσματα είναι τό μήνυμα τοῦ Θεού στον άνθρωπο.
γ. Μεγάλη Είσοδος καί ασπασμός τής αγάπης
Τό δεύτερο τμήμα τής θείας Λειτουργίας αρχίζει με την μεγάλη Είσοδο καί περιλαμβάνει την τέλεση τής θείας Ευχαριστίας καί την θεία Κοινωνία.
Μεγάλη Εἴσοδο ονομάζουμε την μεταφορά των τιμίων Δώρων από την αγία Πρόθεση, μέσω τού κυρίως Ναού, στην αγία Τράπεζα. Η μεγάλη Είσοδος συμβολίζει την είσοδο τού Χριστού στην αγία Πόλη, όπου προσέρχεται νά θυσιασθή ὑπὲρ τῆς τοῦ κόσμου ζωῆς καὶ σωτηρίας.
Με τον χερουβικό Ύμνο η Εκκλησία μάς καλεί νά συμπορευθούμε με τον Χριστό στην οδό τοῦ Μαρτυρίου. Καλούμαστε λοιπόν νά αποθέσουμε την στιγμή αυτή κάθε μέριμνα βιοτική. Οἱ τὰ Χερουβὶμ μυστικῶς εἰκονίζοντες καὶ τῇ ζωοποιῷ Τριάδι τὸν τρισάγιον Ὕμνον προσᾴδοντες, πᾶσαν νῦν βιοτικὴν ἀποθώμεθα μέριμναν· ὡς τὸν Βασιλέα τῶν ὅλων ὑποδεξόμενοι, ταῖς ἀγγελικαῖς ἀοράτως δορυφορούμενον τάξεσιν. Ἀλληλούϊα.
Η αγάπη προς τον Θεό μάς βοηθά νά υψωθούμε πάνω από τά βιοτικά: «Όταν κάποιος φλέγεται από αγάπη προς τον Θεό, δεν ανέχεται πλέον να βλέπη όσα φαίνονται με τα αισθητά μάτια. Διότι, αφού απέκτησε αλλά μάτια, τα μάτια τής πίστεως, βλέπει νοερά πάντοτε τά ουράνια καί προς εκείνα έχει προσηλωμένο τον νού του».
Ο Κύριος εισέρχεται στην αγία Πόλη γιά νά θυσιασθή. Η Εκκλησία μάς προτρέπει νά βιώσουμε με απόλυτη σιωπή τό μυστήριο τής αγάπης τοῦ Χριστού: Σιγησάτω πᾶσα σὰρξ βροτεία, καὶ στήτω μετὰ φόβου καὶ τρόμου, καὶ μηδὲν γήινον ἐν ἑαυτῇ λογιζέσθω· ὁ γὰρ Βασιλεὺς τῶν βασιλευόντων, καὶ Κύριος τῶν κυριευόντων, προσέρχεται σφαγιασθῆναι καὶ δοθῆναι εἰς βρῶσιν τοῖς πιστοῖς. Προηγοῦνται δὲ τούτου oἱ χοροὶ τῶν Ἀγγέλων μετὰ πάσης ἀρχῆς καὶ ἐξουσίας, τὰ πολυόμματα Χερουβὶμ καὶ τὰ ἑξαπτέρυγα Σεραφίμ, τὰς ὄψεις καλύπτοντα καὶ βοῶντα τὸν ὕμνον Ἀλληλούϊα, Ἀλληλούϊα, Ἀλληλούϊα.
Μετά την μεγάλη Είσοδο ο Διάκονος μάς προτρέπει: Ἀγαπήσωμεν ἀλλήλους, ἵνα ἐν ὁμονοίᾳ ὁμολογήσωμεν. Ας αγαπήσουμε ο ένας τον άλλον, ώστε με ομόνοια νά ομολογήσουμε την πίστη μας στον Τριαδικό Θεό. Στην προτροπή αυτή η απάντηση των πιστών στους πρώτους αιώνες ήταν μία πράξη: ὁ ἀσπασμὸς τῆς ἀγάπης. Σήμερα ο ασπασμός γίνεται μεταξύ τών ιερέων πού συλλειτουργούν.
Μέσα στήν λειτουργική κοινότητα, μεταξύ τών συνδαιτυμόνων τού ευχαριστιακού Δείπνου, «ο θειότατος ασπασμός ιερουργείται». Δηλαδή ο ασπασμός τής αγάπης είναι ένα ιερό έργο, μία ἱερουργία. Είναι η εμπειρία τής ενώσεως τών πιστών: «Ο ασπασμός συνενώνει τις ψυχές μας, καί μάς μεταβάλλει όλους σε ένα σώμα».
Η μεταξύ μας αγάπη είναι προϋπόθεση για νά παρακαθήσουμε στην Τράπεζα του Χριστού: Ἐὰν προσφέρῃς τὸ δῶρόν σου ἐπὶ τὸ θυσιαστήριον κἀκεῖ μνησθῇς ὅτι ὁ ἀδελφός σου ἔχει τι κατὰ σοῦ, ἄφες ἐκεῖ τὸ δῶρόν σου ἔμπροσθεν τοῦ θυσιαστηρίου καὶ ὕπαγε πρῶτον διαλλάγηθι τῷ αδελφῷ σου καὶ τότε ἐλθὼν πρόσφερε τὸ δῶρόν σου. Με τα λόγια αυτά ο Κύριος μάς δείχνει ότι θεωρεί την αγάπη «θυσία ανώτερη από κάθε άλλη θυσία».
δ. Ορθή πίστις: η απάντησις στην αγάπη τού Θεού
Μετά τον ασπασμό τής αγάπης οι πιστοί με τό Σύμβολον τῆς πίστεως ομολογούν την πίστη τους στον Τριαδικό Θεό. Το Σύμβολον τῆς πίστεως είναι η απαρίθμηση των δωρεών τού Θεού και η ευχαριστήρια ομολογία τού ανθρώπου. Απέναντι στα θεία δώρα που δεχθήκαμε από τον Κύριο, τίποτε άλλο δεν μπορούμε νά προσφέρουμε «παρά μόνο νά ομολογούμε τις τόσο μεγάλες ευεργεσίες Του, καί νά Τον ευχαριστούμε γι’ αυτές».
Στο ευχαριστιακό Δείπνο μπορούν νά παρακαθήσουν μόνον εκείνοι πού ομολόγησαν την πίστη τής Εκκλησίας, όταν βαπτίσθηκαν, καί συνεχίζουν νά την ομολογούν με τρόπο ορθό. Η Εκκλησία αρνείται την θεία Κοινωνία στούς αβαπτίστους καί στούς ετεροδόξους: «Δεν επιτρέπεται νά προσέρχωνται οι αλλογενείς στην θεία Ευχαριστία. Καί ως αλλόφυλο γένος ας θεωρήται εκείνο τό οποίο είναι ακόμη άπιστο και αβάπτιστο, καθώς επίσης και αυτό το οποίο διαστράφηκε σε ετερόδοξο φρόνημα».
Ο Χριστός είπε: Ἐγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια. Ο άνθρωπος λοιπόν που δεν πιστεύει στην αλήθεια, ή αναμιγνύει την αλήθεια με το ψεύδος, δεν είναι δυνατόν να έλθη σε πραγματική κοινωνία με τον Χριστό· ούτε βέβαια ο Χριστός τον εξαναγκάζει να κοινωνήση καί να ενωθή μαζί Του. Η κοινωνία όμως αυτή πραγματοποιείται κατ’ εξοχήν με τό μυστήριο τής θείας Κοινωνίας. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο πρέπει να ανήκουμε στήν ενότητα της ορθής πίστεως καί να ομολογούμε τήν πίστη αυτή, ώστε να κοινωνήσουμε τον Άρτο τής ζωής. Για τον ίδιο λόγο δεν μνημονεύουμε στήν θεία Λειτουργία ονόματα ετεροδόξων. Η μνημόνευση είναι απόδειξη πραγματικής κοινωνίας μέ τον Χριστό καί τήν Εκκλησία Του.
Η ορθή πίστη στον Θεό είναι προϋπόθεση τής ορθής δοξολογίας Του. Οι πιστοί τότε μόνον προσφέρουν τήν θεία Ευχαριστία ευάρεστα στον Κύριο, όταν η πίστη που ομολογούν είναι ταυτόσημη μέ τήν πίστη τής μίας, αγίας, καθολικής καί αποστολικής Εκκλησίας. Οι συνάξεις τών αιρετικών δεν μπορούν να προσφέρουν θυσία καθαρή. Επομένως, οι αιρετικοί πρέπει «ή να εγκαταλείψουν τήν πλάνη τους (καί να δεχθούν τήν πίστη τής Εκκλησίας) ή να παύσουν να τελούν τήν Ευχαριστιακή προσφορά. Σ’ εμάς (τούς Ορθοδόξους) η πίστη είναι σύμφωνη μέ τήν θεία Ευχαριστία, και η θεία Ευχαριστία βεβαιώνει την πίστη».
ε. Η αγία Αναφορά
Η θεία Λειτουργία είναι μία αναφορά, διότι εμείς καί τα τίμια Δώρα μας ἀναφερόμαστε (ανυψωνόμαστε) προς τον Θεό. Γι’ Αυτό ο Διάκονος μάς προτρέπει: Στῶμεν καλῶς, στῶμεν μετὰ φόβου. Πρόσχωμεν τὴν ἁγίαν Ἀναφορὰν ἐν εἰρήνῃ προσφέρειν. Ο ιερός Χρυσόστομος ερμηνευει την σημασία αυτής τής προτροπής: «Κανείς δεν πρέπει να μετέχη στους ιερούς καί μυστικούς τούτους ύμνους με νωθρότητα... Αντίθετα, αφού διώξη όλα τα γήινα από τον νού του καί μεταφέρει τον εαυτό του ολόκληρο στον ουρανό, ας προσφέρη τον πανάγιο ύμνο στον Θεό τής δόξης και τής μεγαλοσύνης, σαν να στέκεται κοντά στον ίδιο τόν θρόνο τής δόξης».
Στην προτροπή τού Λειτουργού νά προσφέρουμε την αγία Αναφορά ἐν εἰρήνῃ, απαντούμε: Ἔλεον εἰρήνης, θυσίαν αἰνέσεως. Την προσφέρουμε με ειρήνη καί αγάπη πρός τον Κύριο καί τούς αδελφούς μας. Προσφέρουμε έλεον εἰρήνης. Η θυσία πού προσφέρεται με αγάπη καί έλεος είναι θυσία ευάρεστη στον Θεό. Αυτήν τήν θυσία ζητά ο Θεός: Θῦσον τῷ Θεῷ θυσίαν αἰνέσεως, «δηλαδή θυσία ευχαριστίας, ιερών ύμνων καί δοξολογίας διά των έργων».
Ἄνω σχῶμεν τὰς καρδίας, λέγει ο Ιερεύς. Με τό ἄνω μάς υποδεικνύει τον τόπο όπου η φιλόθεος ψυχή συναντά τον Νυμφίο Χριστό καί Τον δοξολογεί. Ἔχομεν πρὸς τὸν Κύριον, απαντούν οι πιστοί. Με τήν απάντηση αυτή βεβαιώνουν ότι οι καρδιές τους είναι ψηλά στον ουρανό, εκεί όπου ὁ Χριστός ἐστιν ἐν δεξιᾷ τοῦ Θεοῦ καθήμενος.
Τώρα οι πιστοί είναι έτοιμοι νά τελέσουν τήν θεία Ευχαριστία. Αυτό τούς προτρέπει ο Λειτουργός: Εὐχαριστήσωμεν τῷ Κυρίῳ. Ας ευχαριστήσουμε τον Κύριο γιά τήν αγάπη Του, τελώντας τήν θεία Ευχαριστία. Καί οι πιστοί απαντούν: Πράγματι, είναι ἄξιον καὶ δίκαιον.
Ο καλύτερος τρόπος γιά νά φυλάξουμε τις δωρεές τού Θεού είναι νά τις θυμώμαστε καί νά ευχαριστούμε γι’ αυτές. «Τά φρικτά Μυστήρια... ονομάζονται Εὐχαριστία, επειδή αποτελούν ανάμνηση πολλών ευεργεσιών, μάς φανερώνουν τό αποκορύφωμα τής θείας Προνοίας καί με κάθε τρόπο μάς ετοιμάζουν να ευχαριστούμε τον Θεό... Γι’ αυτό καί ο Ιερεύς μάς προτρέπει, την ώρα πού τελείται η Θυσία αυτή, να ευχαριστούμε τον Θεό».
Ευχαριστούμε τον Θεό για όλες τις ευεργεσίες Του. Ξεσπούμε αβίαστα σε ύμνους ευχαριστίας, ᾄδοντες καὶ ψάλλοντες ἐν τῇ καρδίᾳ ἡμῶν τῷ Κυρίῳ, εὐχαριστοῦντες πάντοτε ὑπὲρ πάντων ἐν ὀνόματι τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τῷ Θεῷ καὶ Πατρί. Ευχαριστούμε τον Θεό για όλα. Καί η ευχαριστία μας προς τον Θεό φέρνει αφθονότερη την χάρι Του στήν ζωή μας. Η ευλογημένη αλυσίδα μακραίνει: Χάρις-Ευχαριστία-Χάρις... Νοιώθουμε την πλημμύρα τής Χάριτος: «Διότι ο άνθρωπος που είναι ευγνώμων προς τον Δημιουργό του γίνεται δοχείο τής αγαθότητος τού Θεού καί όργανο τής δοξολογίας Του».
Ο Ύμνος, τον οποίο ψάλλουμε την ώρα τής αγίας Αναφοράς, ονομάζεται ἐπινίκιος Ὕμνος, διότι υμνεί την νίκη τοῦ Χριστού απέναντι στον θάνατο καί τον Διάβολο:
γιος, ἅγιος, ἅγιος, Κύριος Σαβαώθ, πλήρης ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ Γῆ τῆς δόξης σου, ὡσαννὰ ἐν τοῖς ὑψίστοις. Εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου. Ὡσαννὰ ἐν τοῖς ὑψίστοις. Ο Ύμνος είναι συνένωση τοῦ τρισάγιου αγγελικού Ύμνου, πού άκουσε ο προφήτης Ησαΐας, όταν κλήθηκε στο προφητικό αξίωμα, καί τού Ύμνου με τον οποίο υποδέχθηκε ο λαός στήν αγία Πόλη τον Θεάνθρωπο.
Όταν ψάλλουμε στήν Λειτουργία τον επινίκιο Ύμνο, βρισκόμαστε μαζί μέ τις αγγελικές Δυνάμεις. «Προηγουμένως ο ύμνος αυτός ψαλλόταν μόνο στους ουρανούς. Όταν όμως ο Κύριος καταδέχθηκε να κατεβή στην γη, μετέφερε καί την μελωδία αυτή σε μάς».
Με την Ευχή τής αγίας Αναφοράς απευθυνόμαστε στον Θεό Πατέρα. Εκείνος από άπειρη αγάπη έδωσε τον μονογενή Του Υιό στον νεκρωμένο κόσμο, για να έλθη εκ νέου η ζωή: Τὸν κόσμον Σου οὕτως ἠγάπησας, ὥστε τὸν Υἱόν Σου τὸν μονογενῆ δοῦναι, ἵνα πᾶς ὁ πιστεύων εἰς Αὐτὸν... ἔχῃ ζωὴν αἰώνιον. «Όχι πως δεν μπορούσε να μάς λύτρωση με άλλο τρόπο, αλλά έτσι μάς δίδαξε τήν υπερβολική αγάπη Του που ξεπερνά κάθε τι. Μάς τράβηξε κοντά Του με τον θάνατο τού μονογενούς Υιού Του. Καί αν είχε κάτι πολυτιμότερο από Αυτόν, θά τό έδινε για χάρη μας, για νά επιστρέψη τό γένος μας κοντά Του!».
Τα λόγια τής Ευχής δανειζόμαστε από τον λόγο τοῦ Χριστού: Οὕτως ἠγάπησεν ὁ Θεὸς τὸν κόσμον, ὥστε τὸν Υἱὸν αὐτοῦ τὸν μονογενῆ ἔδωκεν, ἵνα πᾶς ὁ πιστεύων εἰς Αὐτὸν μὴ ἀπόληται, ἀλλ᾿ ἔχῃ ζωὴν αἰώνιον. Σχολιάζει ο ιερός Χρυσόστομος: «Καί τό Οὕτως ἠγάπησεν, καί τό ὁ Θεὸς τὸν κόσμον, δείχνουν τήν υπερβολή τής θείας αγάπης, επειδή η απόσταση ανάμεσα στον Θεό καί τούς ανθρώπους ήταν πολύ μεγάλη, άπειρη. Ο αθάνατος Θεός, ο άναρχος, η απέραντη μεγαλωσύνη, αγάπησε εκείνους πού πλάσθηκαν από χώμα καί σκόνη, εκείνους πού ήταν γεμάτοι από μύριες αμαρτίες. Αγάπησε αυτούς πού πάντοτε πήγαιναν ενάντια στο θείο θέλημά Του, τούς αχάριστους».
Στο Μυστικό Δείπνο ο Χριστός πήρε τον άρτο στα άγιά Του χέρια, ευχαρίστησε, τον έδωσε στούς αγίους Μαθητάς Του καί είπε: Λάβετε, φάγετε, τοῦτό μού ἐστι τὸ Σῶμα, τὸ ὑπὲρ ὑμῶν κλώμενον εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν. Τό ίδιο έκανε καί με τό Ποτήριο, λέγοντας: Πίετε ἐξ αὐτοῦ πάντες, τοῦτό ἐστι τὸ Αἷμά μου, τὸ τῆς καινῆς Διαθήκης, τὸ ὑπὲρ ὑμῶν καὶ πολλῶν ἐκχυνόμενον εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν. Η θεία Ευχαριστία είναι η μυστηριακή επέκταση τού Μυστικού Δείπνου. Δεν είναι η τυπική επανάληψή του, αλλά τό ίδιο τό Μυστικό Δείπνο, διότι ο ίδιος Χριστός προσφέρει καί προσφέρεται. Λέγει ο ιερός Χρυσόστομος: «Αυτός πού εργάσθηκε τό Μυστήριο στο Μυστικό Δείπνο, ο Ίδιος τελεί καί τώρα τό μυστήριο τής θείας Λειτουργίας... Αυτή η αγία Τράπεζα είναι η ίδια η Τράπεζα τού Μυστικού Δείπνου καί δεν έχει τίποτε λιγώτερο».
Ο Χριστός, αφού προσέφερε στους Αποστόλους τό άγιο Σώμα Του καί τό τίμιο Αίμα Του, τούς έδωσε την εντολή: Τοῦτο ποιεῖτε εἰς τὴν ἐμὴν ἀνάμνησιν. Έτσι μάς διδάσκει ότι η πραγματική ανάμνησή Του δεν είναι μία απλή σκέψη αλλά μία πράξη: η τέλεση τού μυστηρίου τού Δείπνου Του. Ιερουργούμε τήν λειτουργική ανάμνηση τού Χριστού: «Εκείνη τήν θυσία πού προσφέρθηκε τότε (από τον Χριστό) προσφέρουμε καί τώρα· τήν θυσία τήν αδαπάνητη».
ς. Ο Καθαγιασμός
Ο άνθρωπος πήρε τον κόσμο από τά χέρια του Θεού ως δώρο γεμάτο από θείες ευλογίες. Θέλει λοιπόν να εκφράση την ευγνωμοσύνη του, και μή έχοντας τί νά αντιπροσφέρη, Τού επιστρέφει τό ίδιο Του τό δώρο. Έτσι, ο κόσμος που έγινε τό όχημα, πού μετέφερε την αγάπη τού Θεού στον άνθρωπο, επιστρέφοντας τώρα στον Θεό, γίνεται τό όχημα που μεταφέρει την ευχαριστία τού ανθρώπου στον Θεό.
Τὰ σὰ ἐκ τῶν σῶν Σοὶ προσφέρομεν καί Σοὶ εὐχαριστοῦμεν: «Προσφέρουμε σε Σένα τον Θεό καί Πατέρα την ίδια εκείνη προσφορά, τήν οποία αφιέρωσε σε Σένα ο μονογενής Σου Υιός. Καί προσφέροντάς την Σε ευχαριστούμε, διότι καί Εκείνος καθιερώνοντάς την Σε ευχαριστούσε... Ούτε είναι δικά μας έργα αυτά τά δώρα, αλλά δικά Σου». Προσφέροντας στον Κύριο αυτά που είναι δικά Του, Τον ευχαριστούμε σε κάθε τόπο καί χρόνο, γιά κάθε ευεργεσία Του: Τον ευχαριστούμε κατά πάντα καί διά πάντα.
Γιά νά τελήται η θεία Ευχαριστία, ο Κύριος έδωσε στούς Ιερείς τό Άγιο Πνεύμα. «Αυτό τό Μυστήριο είναι έργο τής καθόδου τού Αγίου Πνεύματος». Η κάθοδος τού Παρακλήτου επί τά προκείμενα Δώρα είναι η απάντηση τού Θεού στην ικεσία μας. Είναι η ευχαριστιακή Πεντηκοστή: «Η στιγμή αυτή τού Μυστηρίου φανερώνει τήν στιγμή τής Πεντηκοστής». Με τήν θεία Λειτουργία «μπορούμε νά τελούμε πάντοτε τήν Πεντηκοστή».
ζ. Εξαιρέτως τής Παναγίας Αχράντου
Προσφέρουμε την θεία Λειτουργία για να τιμήσουμε τούς Αγίους καί να ευχαριστήσουμε τον Κύριο γι’ αυτούς. Όμως με ιδιαίτερο καί εξαίρετο τρόπο τιμούμε την Υπεραγία Θεοτόκο, καί ευχαριστούμε τον Κύριο, διότι έκανε κατά χάριν μητέρα μας την παναγία Μητέρα Του.
Μετά τον καθαγιασμό των τιμίων Δώρων ο λαός ψάλλει τό θεομητορικό Μεγαλυνάριο: Ἄξιόν ἐστιν ὡς ἀληθῶς μακαρίζειν Σε τὴν Θεοτόκον, τὴν ἀειμακάριστον καὶ παναμώμητον καὶ μητέρα τοῦ Θεοῦ ἡμῶν. Τὴν τιμιωτέραν τῶν Χερουβὶμ καὶ ἐνδοξοτέραν ἀσυγκρίτως τῶν Σεραφίμ, τὴν ἀδιαφθόρως Θεὸν Λόγον τεκοῦσαν, τὴν ὄντως Θεοτόκον, Σὲ μεγαλύνομεν.
Ευχαριστούμε τον Κύριο εξαιρέτως γιά την Παναγία Μητέρα Του, διότι Αύτη είναι η «θεία Τράπεζα, η οποία προσφέρει... την σάρκα καί τό αιμα Εκείνου που εβλάστησε από Αυτήν με τρόπο ανέκφραστο». Η Παναγία είναι «ο φροντιστής καί ο γενναιόδωρος εστιάτωρ τής θείας καί θεοποιού τροφής... Με ένα λόγο, είναι ο χορηγός όλων τών θαυμαστών καί άκτιστων δωρεών τού Αγίου Πνεύματος, αυτών πού δίδονται σ’ αυτή την ζωή αλλά καί αυτών πού φυλάσσονται ακόμη», γιά νά φανερωθούν στον μέλλοντα αιώνα. Γι’ αυτό κι εμείς, τά παιδιά Της, σε κάθε Λειτουργία, εξαιρέτως Τήν μακαρίζουμε καί Τήν ευγνωμονούμε.
η. Η θεία Κοινωνία
Λίγο πριν από την θεία Κοινωνία ο Λειτουργός υψώνει τό άγιο Σώμα τού Χριστού, καί λέγει εκφώνως: Τὰ Άγια τοῖς ἁγίοις. Η εκφώνηση αυτή δεν μάς επιτρέπει να δικαιολογηθούμε, εάν κοινωνήσουμε απροετοίμαστοι, διότι είναι σαν να λέγη: «Όποιος δεν είναι άγιος, ας μην πλησιάση. Δεν λέγει να είναι καθαρός από αμαρτίες, αλλά άγιος. Διότι τον άγιο δεν τον κάνει μόνον η απαλλαγή από τις αμαρτίες, αλλά καί η παρουσία τού Αγίου Πνεύματος καί ο πλούτος των αγαθών έργων». «Αγίους εννοεί εδώ τούς τελείους στήν αρετή, αλλά καί όσους αγωνίζονται να φθάσουν τήν τελειότητα εκείνη... Διότι καί αυτούς τίποτε δεν τούς εμποδίζει να αγιάζωνται με τήν συμμετοχή τους στα άγια Μυστήρια».
Εάν ο πιστός μετέχη στήν θεία Κοινωνία με τήν κατάλληλη προετοιμασία, τότε η συμμετοχή του καρποφορεί τήν ένωση μέ τον Χριστό, καί τούς εν Χριστώ αδελφούς του.
α. Ένωση μέ τον Χριστό
Ο σκοπός, για τον οποίο ο Ιησούς Χριστός ώρισε να τελήται η θεία Λειτουργία, είναι να κοινωνούμε τό άγιο Σώμα Του καί πανάχραντο Αίμα Του καί να ενωνόμαστε μαζί Του. Ο ιερός Χρυσόστομος λέγει ότι μέ τήν θεία Ευχαριστία ο Χριστός «ανέμειξε τον εαυτό Του μέ μάς καί έγινε ενα σώμα μέ μάς, για να είμαστε μαζί Του ένα, όπως τό σώμα είναι συνδεδεμένο μέ τήν κεφαλή».
Μέ τήν θεία Κοινωνία ο πιστός γίνεται «σύσσωμος καί σύναιμος» τού Χριστού. Ο Χριστός είπε: Ὁ τρώγων μου τὴν σάρκα καὶ πίνων μου τὸ αἷμα ἐν ἐμοὶ μένει κἀγὼ ἐν αὐτῷ. Συμμετέχοντας στην Τράπεζα τού Κυρίου γινόμαστε ένα κράμα με τό πανάγιο Σώμα τού Χριστού: «Αναμιγνύεσαι με τό άγιο Σώμα Του, αναφύρεσαι με τό Σώμα που βρίσκεται στον ουρανό».
Ο θεοφώτιστος Χρυσόστομος θέτει στο στόμα τού Κυρίου τούτα τα λόγια: «Για σένα, άνθρωπε, εμπτύσθηκα, ραπίσθηκα, εκένωσα την δόξα, άφησα τον Πατέρα καί ήλθα σε σένα πού με μισούσες καί με αποστρεφόσουν καί δεν ήθελες ούτε τό όνομά μου να ακούσης. Έτρεξα προς εσένα καί σε κατεδίωξα, για να σε κάμω δικό μου. Σε ένωσα καί σε συνέδεσα με τον εαυτό μου... Όχι απλώς αναμειγνύομαι μαζί σου, αλλά συμπλέκομαι, τρώγομαι, λεπτύνομαι σε μικρά τεμάχια, για να γίνη μεγαλύτερη η ανάμειξη, η συνάφεια καί η ένωση». Ο πιστός πού άξια κοινωνεί βιώνει τον χρυσοστομικό λόγο: «Ἡμεῖς καὶ ὁ Χριστὸς ἕν ἐσμεν».
β. Ένωση πιστών: συγκρότηση της Εκκλησίας
Με την θεία Κοινωνία ενωνόμαστε με τούς αδελφούς μας, καί όλοι μαζί οικοδομούμε τό Σώμα τού Χριστού, δηλαδή τήν μία, αγία, καθολική καί αποστολική Εκκλησία. Όταν οι πιστοί μαζεύωνται σε έναν τόπο, για να τελέσουν τήν θεία Ευχαριστία, η Σύναξή τους αυτή φανερώνει τό μυστήριο τής Εκκλησίας, τό άγιο Σώμα τού Χριστού.
Με αφορμή τον αποστολικό λόγο Ὅτι εἷς ἄρτος, ἕν σῶμα οἱ πολλοί ἐσμεν, ο ιερός Χρυσόστομος ερωτά: «Τί είναι ο άγιος Άρτος; Σώμα τού Χριστού. Καί τί γίνονται οι πιστοί πού μεταλαμβάνουν; Σώμα τού Χριστού. Όχι πολλά σώματα, αλλά ένα Σώμα. Όπως ο άρτος αποτελείται από την ένωση πολλών κόκκων,... έτσι συνενωνόμαστε καί μεταξύ μας καί με τον Χριστό». Διότι όλοι τρεφόμαστε από το ίδιο Σώμα.
Με τό μυστήριο τού αγίου Βαπτίσματος γίναμε, κατά Χάριν, παιδιά τού Θεού καί μέλη τής Εκκλησίας. Με την θεία Κοινωνία τρεφόμαστε με τό άγιο Σώμα καί Αίμα τού Χριστού. Ο Χριστός, με τό άγιο Σώμα καί Αίμα Του, «αναμειγνύει τον εαυτό Του με τον κάθε πιστό, καί εκείνους πού γέννησε (με τό άγιο Βάπτισμα) τούς τρέφει μέ τον εαυτό Του». Δημιουργείται έτσι μεταξύ τών πιστών ένας δεσμός πνευματικός, δεσμός αγάπης αληθινής. Λέγει σχετικά ο άγιος Ιωάννης: «Γίναμε κοινωνοί τής πνευματικής Τραπέζης, ας γίνουμε κοινωνοί καί τής πνευματικής αγάπης». Γιά τούς πιστούς πού κοινωνούν, τά πάντα τούς ενώνουν, επειδή τούς ενώνει ο Χριστός.
Ἐπεξεργασία κειμένου π Σαββας Γεωργιαδης
ἀπό τό βιβλίο "ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΛΑΤΡΕΙΑ" Ιερομονάχου Γρηγορίου