ΕΣΠΕΡΙΝΗ ΟΜΙΛΙΑ 11/2/2025
Αἰνεῖτε αὐτόν πάντες οἱ Ἄγγελοι αὐτοῦ· αἰνεῖτε αὐτόν, πᾶσαι αἱ δυνάμεις αὐτοῦ … Ὕμνος πᾶσι τοῖς ὁσίοις αὐτοῦ… Πᾶσα πνοή αἰνεσάτω τον Κύριον.
Στόν Ναό τοῦ Θεοῦ «καθένας δοξολογεῖ τόν Θεό. Ἐκεῖ παρίστανται οἱ ἅγιοι Ἄγγελοι... Εἶναι παρών ὁ Κύριος καί ἐξετάζει τίς διαθέσεις τῶν εἰσερχομένων.... Ὅλη ἡ ἐπουράνια στρατιά ἕνα ἔργο ἔχει: νά δοξολογῆ τόν Κύριο. Ὅλη ἡ κτίση, ἡ ἄφωνη καί ἡ ὁμιλοῦσα, ἡ ὑπερκόσμια καί ἡ ἐπίγεια, δοξάζει τόν Κτίστη. Ἄνθρωποι ὅμως ἐλεεινοί δέν δίνουν προσοχή στά λόγια τοῦ Θεοῦ,... δέν λυποῦνται ὅταν ἐνθυμοῦνται τίς ἁμαρτίες τους, δέν τρέμουν τήν Κρίση, ἀλλά χαμογελοῦν καί κάνοντας χειραψίες μεταξύ τους μετατρέπουν τόν οἶκο τῆς προσευχῆς σέ τόπο ἀργολογίας. Ἔτσι γίνονται παραβάτες τοῦ Ψαλμοῦ πού ἐπίμονα ζητᾶ καί λέγει: Ἐν τῷ ναῷ αὐτοῦ πᾶς τις λέγει δόξαν...
"Ὁ Θεός δέν ἔχει ἀνάγκη ἀπό δόξα, ἀλλά θέλει νά γίνης ἐσύ ἄξιος νά δοξασθῆς... Σπεῖρε δοξολογία, γιά νά θερίσης στεφάνια, τιμές καί ἐπαίνους στήν Βασίλεια τῶν οὐρανῶν». (Μέγας Βασίλειος)
Λατρεία καί ἑορτές
α. Ἡ θεία λατρεία
Ἡ θεία λατρεία εἶναι ἡ ἔκφραση ἀγάπης τοῦ ἀνθρώπου πρός τόν Δημιουργό του. Εἶναι ἡ ἀπάντηση τοῦ ἀνθρώπου στήν ἀγάπη τοῦ Θεοῦ. Ὁ χριστιανός ἐκφράζει τήν ἀγάπη του πρός τόν Θεό, εἴτε μέ τήν δοξολογία τοῦ ἁγίου ὀνόματός Του, εἴτε μέ τήν εὐχαριστία του γιά τίς ἄπειρες θεῖες δωρεές, εἴτε μέ τήν αἴτηση τοῦ θείου ἐλέους.
Στήν Παλαιά Διαθήκη, ὁ ἴδιος ὁ Θεός ἔδωσε ἐντολές στόν προφήτη Μωϋσῆ σχετικά μέ τόν τρόπο τῆς λατρείας Του ἀπό τόν ἄνθρωπο. Ἔτσι διαμορφώθηκε ἕνα πλαίσιο τό ὅποιο παιδαγωγοῦσε καί προετοίμαζε τόν ἄνθρωπο γιά τό μυστήριο τῆς θείας ἐνανθρωπήσεως. Μέ τήν ἔλευση τοῦ Χριστοῦ παρῆλθεν ἡ σκιά τοῦ νόμου καί ἐλαμψεν ἡ χάρις τοῦ Κυρίου, ἔλαμψεν ὁ φωτισμός τῶν ψυχῶν μας.
Ἡ λατρεία ἐπικεντρώνεται πλέον στήν τέλεση τοῦ μυστηρίου τῆς θείας Εὐχαριστίας. Ἡ σημασία τοῦ Μυστηρίου αὐτοῦ εἶναι λατρευτική πρός τόν Θεό καί σωτηριολογική γιά τόν ἄνθρωπο. Ἡ λατρεία γίνεται τώρα πνευματική. Ὁ Χριστός εἶπε: Πνεῦμα ὁ Θεός, καί τούς προσκυνοῦντας αὐτόν ἐν πνεύματι καί ἀληθεία δεῖ προσκυνεῖν. «Ἐπειδή ὁ Θεός εἶναι πνεῦμα, δηλαδή ἀσώματος, πρέπει νά προσκυνῆται μέ τρόπο ἀσώματο, δηλαδή μέ τήν ψυχή,... καί ἐπειδή πολλοί νομίζουν ὅτι προσκυνοῦν τόν Θεό μέ τήν ψυχή, ἀλλά δέν ἔχουν καί τήν ὀρθή πίστη γι’ Αὐτόν, ὅπως οἱ αἱρετικοί, γι’ αὐτό προσέθεσε τό ἐν ἀληθείᾳ».
Στήν Καινή Διαθήκη δέν ἔχουμε πλέον θυσίες ἀλόγων ζώων. Ὁ ἄνθρωπος καλεῖται νά προσφέρη ὡς θυσία στόν Θεό τόν ἴδιο τόν ἑαυτό του. Αὐτή εἶναι ἡ λογική λατρεία, ἡ μόνη εὐάρεστη θυσία γιά τὀν Θεό. Ὁ ἀπόστολος Παῦλος μᾶς καλεῖ νά παραστήσουμε τά σώματα ἡμῶν θυσίαν ζῶσαν, ἁγίαν, εὐάρεστον τῷ Θεῷ, τήν λογικήν λατρείαν ἡμῶν. Ἑπομένως «λογική λατρεία δέν εἶναι ἐκείνη πού πραγματοποιεῖται μόνο μέ λόγους καί δοξολογίες καί εὐχαριστίες πρός τόν Θεό, ἀλλά εἶναι καί ἡ κατά Χριστόν ζωή. Ὅταν, δηλαδή, δέν κυριεύει ἐμᾶς τούς Χριστιανούς κανένα ἄλογο πάθος, ἀλλά ὅλες τίς κινήσεις, τίς αἰσθήσεις καί τίς δυνάμεις τῆς ψυχῆς καί τοῦ σώματός μας, τίς κυβερνᾶ ὁ ὀρθός λόγος καί ἡ ἐντολή τοῦ Θεοῦ».
Ἡ λατρεία δέν περιορίζεται σέ μερικά αἰτήματα τοῦ ἀνθρώπου γιά τήν ὑγεία καί τήν εὐημερία του. Λατρεία εἶναι ὁλόκληρη ἡ ζωή τοῦ πιστοῦ. Πηγάζει ἀπό μία καρδιακή διάθεση δοξολογίας τοῦ Θεοῦ γιά τά δῶρα τῆς ἀγάπης Του, καί εἶναι μία ἀνάθεση τῆς ζωῆς μας στόν Θεό. Ἔτσι ἡ λατρεία γίνεται μία κοινωνία ἀγάπης Θεοῦ καί ἀνθρώπου. Ὁ ἄνθρωπος δέχεται τό μέγα ἔλεος τοῦ Θεοῦ, καί ἀντιπροσφέρει μιά καρδιά πού συνεχῶς Τόν δοξολογεῖ καί Τόν εὐγνωμονεῖ.
* * *
Ἡ ἐσωτερική λατρεία, τήν ὁποία ὁ πιστός βιώνει ὡς κοινωνία ἀγάπης μέ τόν Θεό, ἐκφράζεται μέ τήν ἐξωτερική λατρεία. Σ’ αὐτήν συμμετέχει τό σῶμα τοῦ ἀνθρώπου, μέ γονυκλισίες, προσκύνηση τῶν ἱερῶν εἰκόνων, ψαλμωδία κλπ.
Ἡ λατρευτική προσευχή -πού τελεῖται μέσα στούς ἱερούς Ναούς- ἔχει στενή σχέση μέ τήν ἀγάπη τῶν ἀδελφῶν μας. Ἡ ἀγάπη πρός τούς ἀδελφούς δίνει δύναμη στήν ἱκεσία τοῦ πλήθους. Ὁ Ἱερός Χρυσόστομος γράφει: «Μεγάλη εἶναι ἡ δύναμη πού ἔχει ἡ ἱκεσία τοῦ πλήθους. Γι’ αὐτό συγκεντρωνόμαστε ὅλοι μαζί ἐδῶ στόν Ναό, γιά νά ἑλκύσουμε περισσότερο το ἔλεος τοῦ Θεοῦ... Ἡ κατ’ οἶκον προσευχή δέν ἔχει τόση δύναμη, ὅσο... ὅταν ὁλόκληρο τό Σῶμα τῆς Ἐκκλησίας ἀναπέμπη μέ μιά φωνή καί μιά καρδιά τήν δέηση, ὅταν εἶναι παρόντες ἱερεῖς καί ἀνεβάζουν πρός τόν Κύριο τίς προσευχές τοῦ πλήθους τῶν λαϊκῶν».
Ὁ Χριστός μίλησε γιά τήν δύναμη τῶν κοινῶν προσευχῶν: Ἐάν δύο ὑμῶν συμφωνήσωσιν ἐπί τῆς γῆς περί παντός πράγματος οὗ ἐάν αἰτήσωνται, γενήσεται αὐτοῖς παρά τοῦ Πατρός μου τοῦ ἐν οὐρανοῖς. Οὗ γάρ εἰσι δύο ἤ τρεῖς συνηγμένοι εἰς τό ἐμόν ὄνομα, ἐκεῖ εἰμι ἐν μέσῳ αὐτῶν. Ὁ Χριστός μέ τήν παρουσία Του ἁγιάζει τίς συνάξεις τῶν πιστῶν, καί ἀπαντᾶ στά αἰτήματά τους.
β. Οἱ ἑορτές καί οἱ Ἀκολουθίες
Μέσα στήν κοινή λατρεία τῆς Ἐκκλησίας κυρίαρχη θέση κατέχουν οἱ ἑορτές, οἱ ὁποῖες ἀποτελοῦν τήν λειτουργική ἀνάμνηση κάποιου γεγονότος τῆς ζωῆς τοῦ Χριστοῦ, τῆς Παναγίας ἤ ἑνός Ἁγίου. Μέ τίς ἑορτές ὁ πιστός συμμετέχει πνευματικά στό ἑορταζόμενο γεγονός, δοξολογεῖ τόν Θεό γιά ὅσα ἐργάσθηκε γιά τήν σωτηρία του, καί ἐνισχύεται στόν καθημερινό πνευματικό του ἀγῶνα.
Ὁ πιστός, τιμῶντας τούς Ἁγίους, μαθαίνει γι’ αὐτούς, καί φλέγεται ἀπό τόν ζῆλο νά τούς μιμηθῆ, δηλαδή νά ἀγαπήση καί αὐτός τόν Χριστό ὅπως οἱ Ἅγιοι. Στίς μνῆμες τῶν Ἁγίων καί σέ ὅλες τίς ἑορτές τελεῖται ἡ θεία Εὐχαριστία, στήν ὁποία μετέχοντας ὁ πιστός ἔχει τήν δυνατότητα νά συμμετάσχη μυστηριακά στήν ζωή τοῦ Χριστοῦ.
Στήν λατρεία τῆς Ἐκκλησίας διακρίνουμε τρεῖς ἑόρτιους ὁμόκεντρους κύκλους: τόν ἡμερήσιο, τόν ἑβδομαδιαῖο καί τόν ἐτήσιο κύκλο. Καί στούς τρεῖς αὐτούς λειτουργικούς κύκλους κέντρο εἶναι ἡ θεία Εὐχαριστία, τό Μυστήριο πού ἐπεκτείνεται καί στόν μέλλοντα αἰῶνα.
Ὁ ἐτήσιος λειτουργικός κύκλος χωρίζεται σέ κινητές καί ἀκίνητες ἑορτές (μέ μεταβαλλόμενη ἤ σταθερή ἡμερομηνία ἀντίστοιχα). Κέντρο τοῦ λειτουργικοῦ αὐτοῦ κύκλου εἶναι ἡ ἑορτή τοῦ Πάσχα. Ἑορτάζεται τήν πρώτη Κυριακή μετά τήν πανσέληνο τῆς ἐαρινῆς ἰσημερίας. Μέ βάση τό Πάσχα καθορίζονται οἱ ὑπόλοιπες κινητές ἑορτές, δηλαδή ἐκεῖνες πού ἀνήκουν στήν πρό τοῦ Πάσχα περίοδο (τίς δέκα ἑβδομάδες τοῦ Τριωδίου), καί στήν περίοδο μετά τό Πάσχα (τίς ὀκτώ ἑβδομάδες τοῦ Πεντηκοσταρίου).
Στίς ἀκίνητες ἑορτές ἀνήκουν οἱ Δεσποτικές, ὅσες δηλαδή ἀναφέρονται σέ γεγονότα τῆς ζωῆς τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ (Χριστούγεννα, Περιτομή, Θεοφάνεια, Ὑπαπαντή, Μεταμόρφωση), οἱ Θεομητορικές ἑορτές, δηλαδή οἱ ἀφιερωμένες στήν Ὑπεραγία Θεοτόκο (Γέννηση, Εἰσόδια, Εὐαγγελισμός, Κοίμηση), καί οἱ ἑορτές τῶν Ἁγίων. Στίς Δεσποτικές ἑορτές ἀνήκουν καί τρεῖς κινητές ἑορτές: ἡ Ἀνάσταση (Πάσχα), ἡ Ἀνάληψη καί ἡ Πεντηκοστή (σαράντα καί πενήντα ἡμέρες μετά τό Πάσχα, ἀντίστοιχα).
Ὁ ἑβδομαδιαῖος λειτουργικός κύκλος περιλαμβάνει τίς ἑπτά ἡμέρες τῆς ἑβδομάδος. Κέντρο του εἶναι ἡ Κυριακή, διότι αὐτή εἶναι ἀφιερωμένη στήν ἡμέρα τῆς Ἀναστάσεως τοῦ Κυρίου. Οἱ ὑπόλοιπες ἡμέρες εἶναι ἀφιερωμένες στήν μνήμη ἑνός γεγονότος ἤ κάποιων Ἁγίων. Ἡ Δευτέρα εἶναι ἀφιερωμένη στούς ἁγίους Ἀγγέλους, ἡ Τρίτη στόν Τίμιο Πρόδρομο, ἡ Τετάρτη καί ἡ Παρασκευή στά ἄχραντα Πάθη τοῦ Κυρίου καί στήν Ὑπεραγία Θεοτόκο, ἡ Πέμπτη εἶναι ἀφιερωμένη στούς ἁγίους Ἀποστόλους καί στόν ἅγιο Νικόλαο, καί τό Σάββατο στούς ἁγίους Μάρτυρες καί στούς κεκοιμημένους ἀδελφούς μας.
Ὁ ἡμερήσιος λειτουργικός κύκλος ἀρχίζει μέ τήν δύση τοῦ ἡλίου, καί περιλαμβάνει ὅλες τίς ἀκολουθίες τοῦ εἰκοσιτετραώρου: τόν Ἑσπερινό, τό Ἀπόδειπνο, τό Μεσονυκτικό, τόν Ὄρθρο, τίς Ὧρες καί τήν θεία Λειτουργία.
Ἡ διάρθρωση τοῦ ἡμερησίου λειτουργικοῦ κύκλου στηρίζεται στήν θεία Λειτουργία. Αὐτή εἶναι τό κέντρο γύρω ἀπό τό ὁποῖο πλέκονται ὅλες οἱ ἀκολουθίες τῆς ἡμέρας.
Ἑσπερινός ὀνομάζεται ἡ πρώτη ἀκολουθία τοῦ ἡμερησίου λειτουργικοῦ κύκλου, διότι τελεῖται τήν ἑσπέρα, λίγο πρό τῆς δύσεως τοῦ ἡλίου. Μέ αὐτήν παρακαλοῦμε τόν Θεό νά μᾶς χαρίση τήν παροῦσαν ἑσπέραν καί τήν ἐπιούσαν νύκτα εἰρηνικήν, καί τιμοῦμε γιά πρώτη φορά τούς Ἁγίους της ἡμέρας.
Ἀπόδειπνο ὀνομάζεται ἡ μικρή ἀκολουθία πού διαβάζουμε μετά τό δεῖπνο καί πρό τοῦ ὕπνου, μαζί μέ τούς Χαιρετισμούς τῆς Παναγίας.
Μεσονυκτικό ὀνομάζεται ἡ ἀκολουθία πού διαβάζεται μετά τήν ἔγερση ἀπό τόν ὕπνο, κατά τόν ψαλμικό λόγο Μεσονύκτιον ἐξεγειρόμην τοῦ ἐξομολογεῖσθαι σοι.
Ὄρθρος ὀνομάζεται ἡ πρωινή ἀκολουθία (ἡ ὁποία κατά τήν ὀνομασία τῆς ψάλλεται στόν ὄρθρο τῆς ἡμέρας, μέ τήν ἀνατολή τοῦ ἡλίου). Μέ αὐτήν εὐχαριστοῦμε καί δοξολογοῦμε τόν Κύριο καί Τόν παρακαλοῦμε νά εὐλογήση τά ἔργα τῆς ἡμέρας πού ἄρχισε. Μέ ὕμνους καί τροπάρια ὑμνολογεῖται ὁ Ἅγιος τῆς ἡμέρας ἤ ἡ σχετική ἑορτή.
Ὧρες ὀνομάζονται τέσσερις σύντομες ἀκολουθίες πού διαβάζονται μεταξύ τοῦ Ὄρθρου καί τοῦ Ἑσπερινοῦ: ἡ Πρώτη, ἡ Τρίτη, ἡ Ἕκτη καί ἡ Ἐνάτη.
Ὁ μέγας Βασίλειος ἐξηγεῖ γιατί ὡρίσθηκε ὁ καιρός κάθε ἀκολουθίας: «Δέν πρέπει νά ἀμελοῦμε τούς ὡρισμένους καιρούς τῶν προσευχῶν.
Τόν Ὄρθρο, γιά νά ἀφιερώνουμε στόν Θεό τά πρῶτα κινήματα τῆς ψυχῆς καί τοῦ νοῦ.
Τήν τρίτη Ὥρα, σέ ἀνάμνηση τῆς δωρεᾶς τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, πού δόθηκε στούς Ἀποστόλους αὐτή τήν ὥρα...
Ὅταν τελειώση ἡ ἡμέρα νά εὐχαριστοῦμε (μέ τόν Ἑσπερινό) τόν Θεό γιά ὅσα μᾶς ἔδωσε ἤ κατορθώσαμε...
Ὅταν ἀρχίση ἡ νύκτα, νά ζητοῦμε (μέ τό Ἀπόδειπνο) ἡ ἀνάπαυσή μας νά εἶναι ἤρεμη καί χωρίς φαντασίες.
(Γιά τό Μεσονυκτικό) ὁ προφήτης Δαυΐδ καί οἱ ἀπόστολοι Παῦλος καί Σίλας μᾶς παρέδωσαν ὅτι τά μεσάνυχτα εἶναι ἀπαραίτητη ὥρα προσευχῆς».
Ἡ ἕκτη καί ἐνάτη Ὥρα σχετίζονται μέ τά ἄχραντα Πάθη τοῦ Κυρίου. Ὁ Χριστός τήν ἕκτη ὥρα ἐργάσθηκε μέ τήν σταύρωσή Του σωτηρίαν ἐν μέσῳ τῆς γῆς, καί ἐν τῇ ἐνάτῃ ὥρᾳ σαρκί τοῦ θανάτου ἐγεύσατο.
Ἐκτός ἀπό τίς τακτικές ἀκολουθίες τοῦ νυχθημέρου, ὑπάρχουν καί οἱ ἔκτακτες, οἱ ὅποιες τελοῦνται σέ εἰδικές περιπτώσεις. Αὐτές περιλαμβάνουν τά ἑπτά Μυστήρια, καί τίς μυστηριακές τελετές: ἐγκαίνια Ναοῦ, μοναχικό Σχῆμα, Ἁγιασμός, Ἐξόδιος ἀκολουθία κλπ
Επεξεργασία κειμένων π. Σάββας Γεωργιάδης
από το βιβλίο "Η Ορθόδοξη Πίστη, Λατρεία και Ζωή" του ιερομον. Γρηγορίου